Środowisko Pod pojęciem obiektów inwentarskich należy rozumieć budynki prze­znaczone dla produkcji zwierzęcej, które mają na celu zapewnienie od­powiedniego środowiska umożliwiającego prawidłowy rozwój organiz­mów zwierząt produkcyjnych. Kształtowanie się środowiska w budyn­kach inwentarskich uzależnione jest od wielu czynników, jak np. tem­peratury, wilgotności, składu chemicznego powietrza itp. i powinno być dostosowane do wymagań poszczególnych kierunków produkcji, gatun­ków, względnie ras zwierząt. Najczęściej spotykanymi obiektami przezna­czonymi dla chowu inwentarza są: budynki dla bydła: obory dla krów dojnych, obory pastwiskowe, cielętniki, jałowniki, bukaciarnie, porodówki, wychowalnie buhajków itp. budynki dla trzody chlewnej: chlewnie macior, warchlakarnie, tu-czarnie, wychowalnie knurków itp., owczarnie górskie i nizinne, stajnie dla koni roboczych, hodowlanych, wyścigowych itp., budynki dla ptactwa: kurniki dla niosek, wylęgarnie i wychowal­nie drobiu, brojlernie dla kurcząt rzeźnych, indyczniki, kaczniki, gęśni-ki itp. Spośród wielu czynników składających się na wytworzenie odpo­wiedniego mikroklimatu w budynkach inwentarskich, mających decydu­jący wpływ na zdrowotność i wydajność produkcyjną zwierząt hodowla­nych jest gospodarka cieplna w pomieszczeniach. Budynki inwentarskie zazwyczaj nie są ogrzewane. Głównym źródłem ciepła przyczyniającym się do wytworzenia odpowiedniego mikroklimatu w danym pomieszcze­niu jest ciepło pochodzące z organizmów zwierzęcych. Wydzielanie ciep­ła z organizmów zwierzęcych odbywa się zasadniczo czterema drogami, a mianowicie: — przez promieniowanie (powierzchnia ciała posiadając temperaturę wyższą od otoczenia, oddaje część ciepła z organizmu drogą promieni cieplnych), — przez przewodnictwo cieplne (z powierzchni ciała zwierzęcia przez otaczające powietrze do płaszczyzn przegród budowlanych, tj. ścian i stropów oraz posadzki, jako chłodniejszych od ciała zwierzęcego), przez konwekcję, tzn. przez unoszenie ciepła od ciała zwierzęcia za pomocą cząsteczek powietrza przepływających wokół zwierzęcia i ogrzewających się przez zetknięcie z nim, przez wydzielanie pary wodnej za pomocą oddychania i wydzielin, które wiążą ze sobą ciepło organiczne. Im temperatura jest wyższa, tym wydzielanie pary wodnej w błonach śluzowych organizmu i na powierzchni skóry zwierząt jest intensyw­niejsze. Wydzielanie pary wodnej przez organizm jest ściśle uzależnio­ne również od wilgotności względnej otaczającego powietrza wewnętrz­nego. U zwierząt odczuwalność „ciepła" lub „zimna" nie jest zależna bez­pośrednio od temperatury zewnętrznej, a przede wszystkim od tego, czy oddawanie na zewnątrz ciepła wytwarzanego w organizmie jest łatwe, czy też utrudnione. Otoczenie, w którym oddawanie ciepła jest łatwiej­sze, zwierzę odczuwa jako otoczenie chłodniejsze, natomiast otoczenie, w którym oddawanie ciepła jest utrudnione — zwierzę odczuwa jako cieplejsze. To samo odczucie wystąpi przy identycznych temperaturach, lecz przy zróżnicowanej wilgotności względnej powietrza lub zróżnicowanej szybkości jego ruchu cząsteczkowego. Dla przykładu — zwiększenie szyb­kości cząsteczek powietrza z 0,1 m/sek do 2,5 m/sek powoduje odczu­walność przez organizm zwierzęcy jako powietrza chłodniejszego o ok. 4°C. Badania przeprowadzone przez K. Fritsche [4] udawadniają, że zwiększona wilgotność względna w pomieszczeniach wpływa w więk­szym stopniu niekorzystnie na zdrowie i produkcyjność zwierząt niż nawet niska temperatura. Na przykład wg tych badań, przy wilgotności względnej powietrza w pomieszczeniu powyżej 80°/o występują u kur schorzenia dróg oddechowych, pomijając nieekonomiczne zużycie ściółki i zawilgocenie trwałe budynku. Czajkowski i Balbierz [3] w swych badaniach stwierdzili nieko­rzystny wpływ wilgotności w pomieszczeniu na niedokrwistość i niedo­rozwój prosiąt. Również Sainsbury wykazał na podstawie przeprowadzonych doświad­czeń, że nagły wzrost wilgotności z 70 do 90% powoduje zahamowa­nie przyrostu tuczników. Skorochoćko wyjaśnia ujemny wpływ nadmiernej wilgotności powie­trza na organizm tym, że wilgotność powietrza zwiększa dwukrotnie po­jemność cieplną, a powoduje przy tym 10-krotnie większe przewodnictwo cieplne w porównaniu z powietrzem suchym (od 70 do 90°/n wilgotności względnej). Należy dodać, że ustrój organizmu zwierzęcego wykazuje zdolność zachowania stałej temperatury ciała, pomimo zmiennej temperatury oto­czenia. Przystosowanie się organizmu do otoczenia odbywa się przy udziale układu nerwowego, który kieruje procesami przemiany materii oraz ukrwieniem skóry. W wyniku badań przeprowadzonych przez specjalistów z dziedziny zoohigieny i weterynarii a dotyczących zdrowotności i higieny zwierząt produkcyjnych w gospodarstwach rolnych, powstały nowe koncepcje hodowli. Te nowe koncepcje wychowu zwierząt polegają na stworzeniu środowiska w budynkach inwentarskich, zbliżonego do warunków na­turalnych. Gospodarka cieplna pomieszczeń inwentarskich zależy m. in. od temperatury zewnętrznej, rodzaju, względnie jakości materiału za­stosowanego do przegród zewnętrznych, tj. ścian i stropów, ilości oraz wielkości zwierząt itp. Nadmierne straty ciepła z pomieszczenia, przy równoczesnej niewielkiej jego produkcji przez zwierzęta, powodują obni­żenie temperatury wnętrza budynku poniżej dopuszczalnej normy. Przeciwnie — zbyt małe odprowadzanie ciepła z pomieszczenia przy dużym wydzielaniu ciepła przez zwierzęta podwyższa znacznie tempe­raturę, co powoduje nadmierną i szkodliwą wilgotność, o czym była mowa powyżej. Tego rodzaju anormalne stany są niepożądane w wy­chowie zwierząt. Straty ciepła uzyskanego w pomieszczeniach inwentarskich powsta­ją szczególnie w okresie zimy, głównie na skutek: przenikania ciepła na zewnątrz przez przegrody budowlane, tj. ścia­ny, okna, drzwi, stropy, posadzki, absorpcji ciepła potrzebnego na ogrzanie powietrza odpływającego do wnętrza pomieszczeń z zewnątrz, gdzie w okresie zimy panuje tempe­ratura niższa, ogrzewania urządzeń wewnętrznych, przegród, sprzętów, paszy, wody itp., parowania wody z powierzchni podłogi i ścian oraz nagromadzo­nego nawozu itp. (np. 1 g wody przy parowaniu w temperaturze +30°C pochłania 585 kalorii). Aby budynki lub pomieszczenia inwentarskie wykazywały w okre­sach mrozów wyrównany bilans cieplny, muszą spełniać szereg warun­ków techniczno-budowlanych, z których najważniejszymi są: odpowiedni dobór materiałów budowlanych, ciepłochronność przegród, brak szpar i szczelin, zabezpieczenie przegród od wpływu wilgoci gruntowej, opa­dowej i wilgoci powstałej z mikroklimatu wewnętrznego oraz odpowied­nia wentylacja pomieszczeń. Pamiętając o tych podstawowych warunkach przy budowie pomiesz­czeń dla zwierząt, unika się w przyszłości kłopotów z występowaniem ujemnego lub dodatniego bilansu cieplnego. W niektórych przypadkach, zwłaszcza w budynkach przeznaczonych dla młodych zwierząt, pomiesz­czenia należy okresowo dogrzewać sztucznie (np. lampami podczerwieni). Dużo zależy również od właściwej konserwacji użytkowanego bu­dynku, która przede wszystkim powinna zabezpieczać przed utratą wła­ściwości ciepłochronnych. Konstrukcja przegród a zwłaszcza ścian powinna umożliwiać ich wy­mianę w przypadku, gdy okaże się, że nie spełniają one w stopniu do­statecznym funkcji termicznych i higieniczno-sanitarnych. Wymiana przegród ściennych nie powinna powodować poważniejszych zakłóceń w konstrukcji budynków inwentarskich. Tę ewentualność może zapew­niać konstrukcja szkieletowa z zastosowaniem lekkich niekonstrukcyj-nych wypełnień ściennych. Walka z wilgocią w pomieszczeniach inwentarskich stanowi poważny problem zoohigieny. Plaga wilgoci jest szczególnie uporczywa w ma­sywnych budynkach o ciężkich i grubych ścianach, względnie wykona­nych z niewłaściwych materiałów (np. ciężkiego betonu żwirowego). W budynkach o masywnych ścianach zewnętrznych wykonywanych na mokro następuje powolne oddawanie wilgoci budowlanej do otoczenia, przez co w początkowym okresie ich eksploatacji, tzn. w ciągu 1—2 lat, obniża się wartość użytkowa pomieszczeń inwentarskich, co z kolei przy­czynia się w tym okresie do obniżenia produkcji zwierzęcej. Organizmy zwierząt narażone są bowiem wtedy na „wysuszanie" budynku własnym kosztem, co powoduje wspomniane wyżej zahamowanie produkcji. Dla­tego też przy budowie nowych budynków inwentarskich pożądane jest zastosowanie elementów prefabrykowanych, odpowiednio skonstruowa­nych i dobranych materiałowo, które montowane na sucho eliminują wilgotność i przyczyniają się wydatnie do poprawy warunków środo­wiskowych. Materiały, elementy ścienne i stropowe zostaną szerzej omó­wione w rozdziale 9.