Typizacja i koordynacja modularna
Rola i znaczenie typizacji w budownictwie rolniczym
Zagadnienia typizacyjne nie są obce budownictwu rolniczemu. Należy stwierdzić, że właśnie typowość była jedną z podstawowych cech architektury ludowej pod względem: systemu konstrukcyjnego, użytego materiału, formy architektonicznej lub programu funkcjonalnego. Występująca samorzutnie typowość na określonym obszarze (regionie) wynikała z następujących czynników: klimatu, gleby, jednakowych zajęć codziennych ludności i przystosowania się jej do warunków gospodarczych, wynikających z przyrodniczych i geograficznych właściwości środowiskowych regionu, podobnych zwyczajów, upodobań i zamiłowań, świadczących niekiedy o wspólnocie plemiennej, zbliżonej do siebie wielkości budynków mieszkalnych i gospodarczych, jednorodności rozwiązań konstrukcyjnych jak również zastosowania tych samych miejscowych materiałów budowlanych, stosowanego rzemiosła budowlanego i uzdolnień twórczych wiejskich budowniczych. Niezależnie od powyższego, jedną z cech typowości była również zespołowość polegająca na występowaniu budynków zbliżonych do siebie pod względem rozwiązań architektonicznych i konstrukcyjno-materiałowych, przeważnie w niedalekim otoczeniu lub zgrupowaniu (osiedla, wsi). W warunkach obecnych nie jest pożądane drobiazgowe różnicowanie i powiększanie ilości regionów w oparciu o przesłanki jedynie historyczne. Rozwój przemysłu w naszym kraju powoduje nieodwracalną zmianę stosunków gospodarczych przekształcając go z kraju rolniczego na prze-mysłowo-rolniczy, co również ma wybitny wpływ na charakterystykę regionalną budownictwa rolniczego. Przy uwzględnieniu zjawiska narastania postępu technicznego, zaczyna się zatracać w dużym stopniu pojęcie regionu. Decydować mogą jeszcze o syntetycznej odrębności form jedynie tylko niektóre czynniki, jak np.: klimat względnie historyczne przesłanki architektury w poszczególnych regionach, jak Podhale, Orawa, Góry Świętokrzyskie, Kurpie, Kaszuby — wyodrębnione w dalszym ciągu jako rezerwaty wiejskiej architektury regionalnej. Ogólnie biorąc zanik form regionalnych ma szczególne znaczenie wobec typizacji budownictwa rolniczego. Zmiana stosunków społeczno-gospodarczych w naszym kraju spowodowała nowe wymagania ludności wiejskiej zmierzające w kierunku podniesienia ogólnego standardu socjalnego, higienicznego i technolo-giczno-produkcyjnego. W tych warunkach notuje się ogólny wzrost kosztów budownictwa wiejskiego i nakładów środków społecznych. Wzrost ten powinien być. obniżony lub co najmniej zahamowany, jednak bez szkody dla standardu i ciągle rosnących wymagań. W porównaniu np. z rokiem 1900, przyjętym w kosztach porównywalnych za 100%, ogólny koszt budownictwa na wsi do roku 1960, a więc w ciągu 60 lat, wzrósł do 400 a nawet 600%, w wyniku zwiększonych wymagań higienicznych, kulturalnych i produkcyjno-technologicznych oraz wprowadzania udogodnień takich, jak np.: elektryfikacja, mechanizacja, wodociągi, kanalizacja, motoryzacja itp. Stale zwiększające się wymagania, które będą miały w przyszłości jeszcze większy zakres i różne formy w aspekcie przyszłej urbanizacji wsi i przechodzenia na nowoczesne metody produkcji rolnej, prowadzić mogą przy zachowaniu tradycyjnych metod budowlanych do poważniejszych zakłóceń ekonomicznych. Wypływa stąd wniosek o konieczności obniżki kosztów budownictwa rolniczego, zwłaszcza dla celów produkcyjnych. Wydaje się, iż jedynym skutecznym wyjściem mającym na celu stabilizację stale rosnących kosztów jest przejście na metody uprzemysłowione wykonawstwa budowlanego w oparciu o typizację elementów konstrukcyjno-budowlanych, umożliwiającą ich dłu-goseryjną a zatem ekonomicznie uzasadnioną produkcję. Drogą, jaka może do tego celu prowadzić, jest zachowanie następujących warunków: zastosowania kompleksowej typizacji elementów konstrukcyjno--budowlanych, wykończeniowych, wyposażeniowych i instalacyjnych przy zachowaniu cech zespołowości, umożliwiających tworzenie dowolnych zestawów budynków ze stypizowanych elementów, rozwiązania konstrukcji przydatnej w rozproszonym budownictwie rolniczym, w oparciu o nowe i powszechnie dostępne materiały, lecz w założeniu zmniejszonego ich zużycia w celu obniżenia ciężaru budynków na jednostkę powierzchni użytkowej, zapewnienia nowoczesnych, prostych metod realizacyjnych, umożliwiających eliminację robocizny rzemieślniczej do minimum, a jednocześnie nie obniżających poziomu wykonawstwa budowlanego, maksymalnego stosowania materiałów budowlanych miejscowych, zwłaszcza dla niekonstrukcyjnych wypełnień ściennych, z uwagi na ko- nieczność zmniejszenia ilości transportu budowlanego i przeładunków w warunkach rozproszonego budownictwa rolniczego. Spełnienie wymienionych warunków wymaga stworzenia odpowiedniego przemysłu budowlanego na potrzeby rolnictwa. Organizacja tego przemysłu, a zwłaszcza wytwórni elementów prefabrykowanych, wymaga opracowania i dostarczenia odpowiednich typów (wzorców) elementów — stanowiących komplet zestawów dla poszczególnych budynków — umożliwiających podjęcie masowej i rytmicznej ich produkcji. Podjęcie masowej produkcji typowych elementów daje gwarancję obniżki kosztów budownictwa, pod warunkiem zastosowania w technologicznych procesach prefabrykacji specjalizacji i wielkoseryjności wyrobów. Umożliwia to osiągnięcie zwiększenia wydajności pracy ludzi i maszyn. Ideą typizacji i jej główną myślą przewodnią jest uzyskanie możliwie małej liczby typów lub typorozmiarów wyrobów (co przyczynia się do osiągnięcia poważnego zwiększenia wydajności wytwórczej) przy jednoczesnym szerokim ich zastosowaniu w różnorodnych zestawach funkcjonalnych. Jest to pierwszy stopień typizacji, którego osiągnięcie przyniesie już znaczne korzyści techniczno-ekonomiczne i organizacyjne, wzrastające wprost proporcjonalnie w miarę wzrostu skali i rozmiarów potrzeb budowlanych. Zagadnienie typizacji nie kończy się jednak na elementach. W dalszej kolejności zachodzi konieczność stypizowania węzłów i połączeń konstrukcyjnych, ujednolicenia materiałów, technologii montażu, transportu, elementów wyposażenia wnętrz itp. Jest to niezbędne dla uzyskania wysokiej sprawności i wydajności budowlano-montażowej, przynoszącej w dalszej kolejności poważne korzyści ekonomiczne. Typizacja technologii wykonawczych poprzez scalanie elementów prefabrykowanych w wymagane sekcje i zestawy jest drugim stopniem typizacji. Trzecim i ostatnim stopniem typizacji jest proces scalania sekcji i zestawów typowych w odpowiednie budynki. Jak wynika z teoretycznych i praktycznych przesłanek odnoszących się do całokształtu typizacji mającej w ostatecznym wyniku przynieść spodziewane korzyści techniczno-ekonomiczne, żaden z wymienionych 3 stopni typizacji nie może być pominięty, gdyż w przeciwnym razie nie ma możliwości osiągnięcia pełnych efektów techniczno-ekonomicznych, wynikających z uprzemysłowienia budownictwa. Niezmiernie ważnym czynnikiem typizacyjnym obok niewątpliwych korzyści ekonomicznych jest możliwość zapewnienia jednorodności produkcyjnej podnoszącej jakość wykonawstwa budowlanego, w wyniku specjalizacji czynności. Typizacja w budownictwie rolniczym staje się pomostem łączącym zagadnienia budowlane, ekonomiczne, organizacji i mechanizacji pracy, warunków środowiskowych itp. w jedną całość. Powinna być więc rozwiązana w sposób kompleksowy obejmujący sumę występujących czynników. Znaczenie typizacji ujętej kompleksowo jest wyjątkowo ważne w budownictwie rolniczym i stanowi podstawowy warunek jego uprzemysłowienia.
Zagadnienia typizacyjne nie są obce budownictwu rolniczemu. Należy stwierdzić, że właśnie typowość była jedną z podstawowych cech architektury ludowej pod względem: systemu konstrukcyjnego, użytego materiału, formy architektonicznej lub programu funkcjonalnego. Występująca samorzutnie typowość na określonym obszarze (regionie) wynikała z następujących czynników: klimatu, gleby, jednakowych zajęć codziennych ludności i przystosowania się jej do warunków gospodarczych, wynikających z przyrodniczych i geograficznych właściwości środowiskowych regionu, podobnych zwyczajów, upodobań i zamiłowań, świadczących niekiedy o wspólnocie plemiennej, zbliżonej do siebie wielkości budynków mieszkalnych i gospodarczych, jednorodności rozwiązań konstrukcyjnych jak również zastosowania tych samych miejscowych materiałów budowlanych, stosowanego rzemiosła budowlanego i uzdolnień twórczych wiejskich budowniczych. Niezależnie od powyższego, jedną z cech typowości była również zespołowość polegająca na występowaniu budynków zbliżonych do siebie pod względem rozwiązań architektonicznych i konstrukcyjno-materiałowych, przeważnie w niedalekim otoczeniu lub zgrupowaniu (osiedla, wsi). W warunkach obecnych nie jest pożądane drobiazgowe różnicowanie i powiększanie ilości regionów w oparciu o przesłanki jedynie historyczne. Rozwój przemysłu w naszym kraju powoduje nieodwracalną zmianę stosunków gospodarczych przekształcając go z kraju rolniczego na prze-mysłowo-rolniczy, co również ma wybitny wpływ na charakterystykę regionalną budownictwa rolniczego. Przy uwzględnieniu zjawiska narastania postępu technicznego, zaczyna się zatracać w dużym stopniu pojęcie regionu. Decydować mogą jeszcze o syntetycznej odrębności form jedynie tylko niektóre czynniki, jak np.: klimat względnie historyczne przesłanki architektury w poszczególnych regionach, jak Podhale, Orawa, Góry Świętokrzyskie, Kurpie, Kaszuby — wyodrębnione w dalszym ciągu jako rezerwaty wiejskiej architektury regionalnej. Ogólnie biorąc zanik form regionalnych ma szczególne znaczenie wobec typizacji budownictwa rolniczego. Zmiana stosunków społeczno-gospodarczych w naszym kraju spowodowała nowe wymagania ludności wiejskiej zmierzające w kierunku podniesienia ogólnego standardu socjalnego, higienicznego i technolo-giczno-produkcyjnego. W tych warunkach notuje się ogólny wzrost kosztów budownictwa wiejskiego i nakładów środków społecznych. Wzrost ten powinien być. obniżony lub co najmniej zahamowany, jednak bez szkody dla standardu i ciągle rosnących wymagań. W porównaniu np. z rokiem 1900, przyjętym w kosztach porównywalnych za 100%, ogólny koszt budownictwa na wsi do roku 1960, a więc w ciągu 60 lat, wzrósł do 400 a nawet 600%, w wyniku zwiększonych wymagań higienicznych, kulturalnych i produkcyjno-technologicznych oraz wprowadzania udogodnień takich, jak np.: elektryfikacja, mechanizacja, wodociągi, kanalizacja, motoryzacja itp. Stale zwiększające się wymagania, które będą miały w przyszłości jeszcze większy zakres i różne formy w aspekcie przyszłej urbanizacji wsi i przechodzenia na nowoczesne metody produkcji rolnej, prowadzić mogą przy zachowaniu tradycyjnych metod budowlanych do poważniejszych zakłóceń ekonomicznych. Wypływa stąd wniosek o konieczności obniżki kosztów budownictwa rolniczego, zwłaszcza dla celów produkcyjnych. Wydaje się, iż jedynym skutecznym wyjściem mającym na celu stabilizację stale rosnących kosztów jest przejście na metody uprzemysłowione wykonawstwa budowlanego w oparciu o typizację elementów konstrukcyjno-budowlanych, umożliwiającą ich dłu-goseryjną a zatem ekonomicznie uzasadnioną produkcję. Drogą, jaka może do tego celu prowadzić, jest zachowanie następujących warunków: zastosowania kompleksowej typizacji elementów konstrukcyjno--budowlanych, wykończeniowych, wyposażeniowych i instalacyjnych przy zachowaniu cech zespołowości, umożliwiających tworzenie dowolnych zestawów budynków ze stypizowanych elementów, rozwiązania konstrukcji przydatnej w rozproszonym budownictwie rolniczym, w oparciu o nowe i powszechnie dostępne materiały, lecz w założeniu zmniejszonego ich zużycia w celu obniżenia ciężaru budynków na jednostkę powierzchni użytkowej, zapewnienia nowoczesnych, prostych metod realizacyjnych, umożliwiających eliminację robocizny rzemieślniczej do minimum, a jednocześnie nie obniżających poziomu wykonawstwa budowlanego, maksymalnego stosowania materiałów budowlanych miejscowych, zwłaszcza dla niekonstrukcyjnych wypełnień ściennych, z uwagi na ko- nieczność zmniejszenia ilości transportu budowlanego i przeładunków w warunkach rozproszonego budownictwa rolniczego. Spełnienie wymienionych warunków wymaga stworzenia odpowiedniego przemysłu budowlanego na potrzeby rolnictwa. Organizacja tego przemysłu, a zwłaszcza wytwórni elementów prefabrykowanych, wymaga opracowania i dostarczenia odpowiednich typów (wzorców) elementów — stanowiących komplet zestawów dla poszczególnych budynków — umożliwiających podjęcie masowej i rytmicznej ich produkcji. Podjęcie masowej produkcji typowych elementów daje gwarancję obniżki kosztów budownictwa, pod warunkiem zastosowania w technologicznych procesach prefabrykacji specjalizacji i wielkoseryjności wyrobów. Umożliwia to osiągnięcie zwiększenia wydajności pracy ludzi i maszyn. Ideą typizacji i jej główną myślą przewodnią jest uzyskanie możliwie małej liczby typów lub typorozmiarów wyrobów (co przyczynia się do osiągnięcia poważnego zwiększenia wydajności wytwórczej) przy jednoczesnym szerokim ich zastosowaniu w różnorodnych zestawach funkcjonalnych. Jest to pierwszy stopień typizacji, którego osiągnięcie przyniesie już znaczne korzyści techniczno-ekonomiczne i organizacyjne, wzrastające wprost proporcjonalnie w miarę wzrostu skali i rozmiarów potrzeb budowlanych. Zagadnienie typizacji nie kończy się jednak na elementach. W dalszej kolejności zachodzi konieczność stypizowania węzłów i połączeń konstrukcyjnych, ujednolicenia materiałów, technologii montażu, transportu, elementów wyposażenia wnętrz itp. Jest to niezbędne dla uzyskania wysokiej sprawności i wydajności budowlano-montażowej, przynoszącej w dalszej kolejności poważne korzyści ekonomiczne. Typizacja technologii wykonawczych poprzez scalanie elementów prefabrykowanych w wymagane sekcje i zestawy jest drugim stopniem typizacji. Trzecim i ostatnim stopniem typizacji jest proces scalania sekcji i zestawów typowych w odpowiednie budynki. Jak wynika z teoretycznych i praktycznych przesłanek odnoszących się do całokształtu typizacji mającej w ostatecznym wyniku przynieść spodziewane korzyści techniczno-ekonomiczne, żaden z wymienionych 3 stopni typizacji nie może być pominięty, gdyż w przeciwnym razie nie ma możliwości osiągnięcia pełnych efektów techniczno-ekonomicznych, wynikających z uprzemysłowienia budownictwa. Niezmiernie ważnym czynnikiem typizacyjnym obok niewątpliwych korzyści ekonomicznych jest możliwość zapewnienia jednorodności produkcyjnej podnoszącej jakość wykonawstwa budowlanego, w wyniku specjalizacji czynności. Typizacja w budownictwie rolniczym staje się pomostem łączącym zagadnienia budowlane, ekonomiczne, organizacji i mechanizacji pracy, warunków środowiskowych itp. w jedną całość. Powinna być więc rozwiązana w sposób kompleksowy obejmujący sumę występujących czynników. Znaczenie typizacji ujętej kompleksowo jest wyjątkowo ważne w budownictwie rolniczym i stanowi podstawowy warunek jego uprzemysłowienia.